همراز

مفهوم عدم در شعر بيدل

 از مفاهيم فلسفي پركاربرد در شعر بيدل مي توان به دو مفهوم هستي و عدم اشاره كرد. برخلاف بسياري از شاعران كه به كاربرد ادبي  و آرايه وار اين دو واژه اكتفا كرده اند ، بيدل با چيره دستي و تسلط تمام بر معاني فلسفي و مباحث مرتبط با عدم و هستي به شرح و بسط شاعرانه و فيلسوفانه ي اين مفاهيم پرداخته و حيراني هاي خود را در آيينه زار شگفت اين دو مفهوم به تماشا نشسته است.

هستي همان عدم بود ، ني كيفي ونه كم بود

                       در هر لب و دهاني ،‌ من داشته است اويي

 به جرأت مي توان گفت كه هستي و نيستي ( عدم )  بيش از هر شاعر ديگر و در بالاترين سطح در شعر بيدل نمود يافته است .

علاوه بر اين ، عبارات و واژگان هم خانوادۀ اين دو مفهوم ،نظير فنا ،محو ،وجود ،بودن ،نبودن ،ذوب،غرق ،كشته ،زنده  و اصطلاحات  مترادف ديگر  به وفور در شعر بيدل ديده مي شود و تمامي اين مصطلحات به نحوي با مفهوم هستي و نيستي در ترابط و گفتگو مي باشد .

 همواره در بحث هستي و نيستي ، بيدل با با اعتنايي به هر دو مفهوم ما را راهنمايي مي كند كه با عبور از هستي و عدم به وادي ديگري برسيم كه خود آن را "فطرت" مي نامد  عجيب نيست اگر بيدل را "شاعر فطرت و فكرت"  بناميم .

شكوه فطرتم فرش است هر جا مي روي بيدل

                        ز هستي تا عدم كي سايه افكنده است شمشادم

هستي و نيستي در نگاه بيدل شبيه  لباسي است  كه به رغم زيبايي و شگفتي زايي اش ،‌ به زودي مندرس خواهد شد و آدمي بايد در جستتجوي خرقه اي ديگر برآيد كه  هرگز رنگ اندراس و كهنگي نگيرد و تغير نپذيرد. در نگاه بيدل آن خرقۀ‌كهن ،‌ چيزي جز جامۀ فطرت نيست .

بيدل ! لباس هستي تا كي شود حجابت ؟

                        اي غرۀ تعين ! آن "خرقۀ كهن" كو ؟

بيدل تمايز چنداني بين هستي و نيستي نمي بيند ،‌در نگرۀ وي ، ‌نيستي، روي ديگر سكۀ‌ هستي است ودلكش ترين و هوش رباترين فصل كتاب هستي ،‌ مقولۀ نيستي است 

باده هستي كه دُردش وهم و صافش نيستي ست

                           چون سحر گر اعتدالش ديده اي، خميازه است

تمثيل جوهر و آيينه را نيز بيدل درباب عدم و وجود ذكر كرده است :

بيدل! اظهار كمالم محو نقصان بوده است

                                          تا شكست آيينه، عرض جوهرم آمد به ياد

يكي از رباعيات فلسفي بيدل مشتمل بر  حمله به سوفيستها و منکران عالم عینی است؛ بيدل برخلاف سوفسطاييان و براي مرزگذاشتن بين تلقي خود از عدم با وهم سوفسطايي ،عالم را دارای حقیقتی دانسته که با شهود ، قابل رهيابي و شناخت است :

سوفسطایی که از خرد بی خبر است

                                               گوید عالم تخیلی سربسر است

آری عالم همین خیال است ولی

                                              جاوید در او حقیقتی جلوه گراست

وحدت وجود و وحدت شهود در شعر بيدل

نظريه ((وحدت وجود))را مي توان محور عرفان نظري  به شمار آوردكه توسط ابن عربي و پيروانش ايضاح و تببين شد. اين نظريۀ عرفاني ، شامل روايت هاي متنوع و متعددي گرديد در اين مقال آنچه مرد بحث ماست روايت عرفاني اين نظريه مي باشد كه در شعر بيدل نيز مورد استفاده و استناد واقع شده است.

در ميان مسلمانان وحدت وجود به چهار گونه مطرح شده است : الف ) وحدت وجود به مثابه وحدت شهود(كه از ناحيۀ عرفاي متوسط بيان شده و كسي نيز چندان متعرض آن نشده است )بر اساس اين تلقي ، ذات حق وجود لا يتناهي بوده وعارف با رويت عظمت حق , موجودات متناهي را در برابر او هيچ و غير قابل اعتنا مي بيند ، در واقع نامي كه عارفان به اين روايت از وحدت وجود داده اند ،وحدت مشهود و موجود است نه وحدت وجود.

ب) مساوي و مساوق بودن تمام عالم با خدا كه در اين تقرير ذات احديت به صورت مجرد از مظاهر متحقق نبوده ومجموع عالم ظاهري است. حكيمان و عارفان بزرگ اين نظريه رابه ((جهله صوفيه )) نسبت داده و به تكذيب و تكفير قايلان پرداخته اند. به عنوان نمونه ملا صدرا اين قول را كفر آشکار دانسته است

ج)وحدت تشكيكي وجود: بر اساس اين روايت ، حقيقت وجود واحد ، صاحب مراتب است يك مرتبه از آن حقيقت واجب است و مرتبه ديگر ممكن . اين تقرير از وحدت وجود را مي توان در آراي اوليه صدر المتالهين شيرازي كه مبتني بر فهم اصالت وجود است جستجو كرد .

د) تحليل خاص عرفا كه صدر المتائلهين بعدهاآن را در مجلدات ديگر كتاب اسفار بيان نمود (همان نظريه اي كه توسط ابن عربي و پيروانش نيزتبيين شد). بر اساس اين نظريه وجود از جميع جهات بسيط و واحد بوده وكثرت طولي و عرضي در او راه ندارد. اين حقيقت واحد ،خداست و غير او وجود نيست بلكه هرچه هست صرفا وجود نما (نمود) است. مي توان نظريه "تجلي " را كه در صدر تبيين كثرات ظاهري و رابطه آنها با خداوند  و تحليل مراحل و مراتب تجلي ذات الهي است , مبتني بر همين روايت محسوب كرد.

بيدل را مي توان يكي از پرسشگران و باورمندان به  عقيدۀ وحدت وجود (طبق روايت چهارم ) به شمار آورد . وي با ظرافت و دقتي تحسين برانگيز در اشعارخود به بررسي وجوه مغايرت و تفاوت هاي وحدت وجود و وحدت شهُود پرداخته وبا نگاهي نو ، اختلاف ديرينه و ظاهري  بين اين دو مفهوم را قابل حل و رفع مي شمارد.

تاثير پذيري بيدل از انديشۀ وحدت وجودي ابن عربي انكار ناپذير است.

بسياري از مثال هايي كه در تبيين انديشۀ وحدت وجود در ديوان بيدل آمده است پيش از وي در كلام فلاسفه و صوفيان مسلمان و غير مسلمان ذكر گرديده ، اما بيدل با مهارت و خلاقيتي اعجاز آميز ،‌ به قول خود "‌حبابي را ، لباس بحر " پوشانده است .از جمله تمثيل هايي كه در شعر بيدل براي تبيين مبحث وحدت وجود  به كار رفته مي توان به موارد ذيل اشاره كرد :

-         يك نقاش و چندين تابلوي هنري

-         دانه و خوشه: كه كثرت دانه ها در خوشه اي واحد مجموع مي شود

-         دريا و امواج  

-         دريا و حباب

-         انسان تنها و خيال

-         تصوير در اب

-         گوهر و آب

شگفت اين كه وي در يكي از رباعيات خود ، خلاف آمد ديگر گفتارها و باورهاي خود،به نقد وحدت پرداخته است :

وحدت‌ هر چند خلوت‌ اسراري‌ است‌
                                             چون‌ وانگرند ، عالم‌ بيكاري‌ است
من‌ والۀ كثرتم‌ ، كه‌ دلدار مرا
                                       با من‌ سوداي‌ كوچه‌ و بازاري‌ است

بيدل در سلوك خاضعانۀ خويش و با عبور از وحدت و كثرت ، از  فنای مطلق سر در مي آورد :

نه وحدت سرایم ، نه کثرت نوایم

                               فنایم فنایم ، فنایم فنایم

وچه قناعت شگفتي در اين عبور نصيب بيدل مي شود !

قانع به جام وهمیم، از بزم نیستی کاش

                                          قسمت کنند برما،ازیک حباب ، نیمی

و در نتيجۀ همين قناعت است كه  به مرتبۀ عظيم تحیر در جمال بی مثال معشوق مي رسد :

شاید گلی زعالم دیدار بشکفد

                                   تا چشم دارم ، آینه خواهم گریستن

آشنایی زدايي و هنجار شکني در شعر بيدل دست به دست هم مي دهد و سفري مستمر و مداوم از وحدت به كثرت و بالعكس را در لباس زيباي شعر،فراچشم مخاطبان مي نهد.

يكي ديگر از انديشه هاي مطرح در اشعار بيدل بيان راهي به رهايي است.افلاطون در کتاب جمهوریت ،تمثیل غاری را فراروي مخاطبان مي نهد که مردمان در  آن  محبوس بوده و در تعلق غار زیسته اند و پا و گردن آنان به زنجیر بسته  شده بطوریکه  از جای خود حرکت نمی توانند کرد و جزپیش چشم خود به سوی دیگری هم نظر نمیتوانند افگند، زیرا زنجیر نمی گذارد که آنان سر خود را به عقب بر گردانند.... الي آخر .

بيدل در يكي از غزليات دل انگيز خود راه برون رفت از غار و مثل افلاطوني  را چنين مطرح مي كند :

   چو شمع یک مژه واکن ز پرده مست برون آ

                                               بگیر پنبه ز مینا ، قدح  به دست  برون آ

نمرده  چند شوی خشت خاکدان  تعلق ؟

                                         دمی جنون کن وزین دخمه های پست برون آ

جهان رنگ چه دارد بجز غبار فسردن ؟

                                         نیازسنگ کن این شیشه از شکست برون آ

در ادامۀ همين غزل بيدل مجددا به بحث عدم و وجود پرداخته و آن راغبار خيال مي شمارد:

امید یاس وجود و عدم غبار خیال است

                                     از آنچه نیست مخور غم از آنچه هست برون آ

مباش محو کمان خانۀ فریب چو بیدل

                                       خدنگ ناز شکاری، ز قید شست برون آ

مفهوم "هيچ " در شعر بيدل

يكي از واژه هاي پركاربرد و كليدي در شعر بيدل واژۀ " هيچ ‌"‌ است. به طور كلي اين واژه درنظريه هاي عرفاني، كاربرد معنایی دوگانه اي داشته است : هیچ در معنای عدم یا نیستی و هیچ در پوچی و بيهودگي.در معناي نخست ، مفهوم " هیچ "  مساوق و مساوی است با  نیستی سالك در نفس خويش و نيل به وجودمطلق . اما در دومين معنا، مفهوم " هیچ " با معاني و مفاهيمي از قبيل  بی معنایی ، پوچی محض و خلأ مترادف مي باشد.معناي ديگري كه عارفان از اين اصطلاح اراده كرده اند تهي وارگي و خالی شدن از توهمات " هست و نیست " و رهايي از تعلقات " نفس اماره " است كه مي توان آن را  هيچ انگاري عرفاني ناميد.نگاه بيدل به مفهوم هيچ ، نگاهي پارادوكسيكال و چند جانبه است وي در پاره اي از ابيات، واژه ی " هیچ " را  در معنای " نیستی محض " به كار برده  و در ديگر ابيات برخلاف اين رويكرد ، نوعي تلقي  مثبت و نگرش عرفانی به آن داشته است.به عنوان مثال وي در بيت زير هیچ را به معنای نیستی محض به كار برده است:

جان هیچ و جسد هیچ  و نفس هیچ و بقا هیچ

                                              ای هستی تو ننگ عدم تا به کجا هیچ

و نيز دراين بيت :

منزل عدم و جاده نفس، ما همه رهرو

                                             رنج عبثی می کشد این قافله  با هیچ

اما در بيت زير بيدل ، هیچ را به معنای نگاه مثبت عرفانی و وحدت وجود  (یا وجود مطلق) استفاده نموده است :
ما را چه خیال است به آن جلوه رسیدن

                                               او هستی و مانیستی، او جمله و ما هیچ .

برمبناي نگاه بيدل در بيت مذكور ، آدمي نماد و نمودی از عدم ( هیچ ) است که در نهايت سلوك خواستار آن است كه نیستی را در نفس آن هستی کل، به شكلي تازه و فناناپذير از هستی بدل كند. در بيت دل انگيز ديگري، بيدل  این " هیچ " یا نیستی را فارغ و جدا از توسل به وجود مطلق، "زیر و بم وهم"  مي نامد:

زیر و بم وهم است چه گفتن چه شنیدن

                                                طوفان صداییم درین ساز و صد ا هیچ

 برخلاف تعاريف فلسفي ، مفهوم عدم در شعر بيدل واجد مكان است و گذرگاه سالك به سوي معشوق:

برامید آن که یابیم از دهان اونشان

                                         موی خود را جانب ملک عدم داریم ما

وي عدم را ظلمت آبادي مي داند كه بايد به جستجوي آن برخيزد :

زان دهان بی نشان بوی سراغی برده ام

                                          تا قیامت بایدم راه عدم پرسید و رفت

 مقولۀ حيرت  در انديشۀ بيدل

حيرت به مثابه مفهومي عرفاني/ فلسفي نقش و جايگاه مهمي در تفكر و شعر بيدل دارد و بسامد بالايي را در شعر وي به خود اختصاص داده است.يكي از نمادها و اصطلاحات متناظر با حيرت در شعر بيدل آيينه است.او چندان به آيينه و كاربست آن در شعر خود الفت داشته كه وي را " شاعر آيينه ها " ناميده اند. تركيباتي از قبيل" آيينه خانه ، آب آيينه، آينه خو ، آينه گري ، آيينه پرداز ، آينه آغوش، آينه داري ، جوهر آيينه ، صيقل آينه ،خانه آينه ، آينه حسن ،غبار آيينه ، خيال آيينه ، تمثال آيينه و... تنها بخشي از آيينه پردازيهاي ادبي و فكري بيدل دهلوي به شمار مي رود

از حيرت دل بند نقاب تو گشوديم

                                          آيينه گري كار كمي نيست در اينجا

ويا  :

آيينه مي دمد زسراپاي من هنوز

                                       برق تحيرم چه شد از خويش رفته ام.

بسياري از مفاهيم فلسفي ديگر نيز در شعر بيدل به كار رفته است كه پرداختن به آن ها در حوصلۀ اين مقال و مجال نيست .فقط به دونكتۀ مهم كه هر يك مي تواند محور پژوهشي ارزشمند دربارۀ بيدل و انديشۀ وي باشد اشاره مي كنيم :

1. بخشي از انديشه هاي فلسفي / عرفاني بيدل در دو  مثنوي "عرفان " و "محيط اعظم " تبيين شده است .حتي در نگرشي اجمالي به اين دو اثر نيز مي توان به شباهت ها و مقارنت هاي فراوان  انديشه هاي بيدل با آراي محي الدين ابن عربي (عارف مراكشي)دست يافت، اگرچه مقام علمي و فكري بيدل چندان رفيع است كه حتي آثار مذكور نيز وجوه متمايز نظام انديشگي وي با ديگر انديشمندان را نشان مي دهد . با اين همه بيشترين شباهت هاي فكري بيدل و  ابن عربي را مي توان در اين دو اثر جستجو كرد.

2. اتر پذيري بيدل از آيين ها و اديان هند بويژه بوديسم و هندوييسم نيز،هم چشمگير است و هم شايستۀ تامل و بررسي بيشتر : بيدل در شهر پتنه (پتنا) - زادگاه بودا -  به دنيا آمد و كمترين دليل براي اثبات آشنايي وي با انديشۀ بودا ، قرابت اقليمي و جغرافيايي است. اما قرابت معنوي و روحاني خاصي نيز بين انديشه هاي بيدل و بودا وجود دارد كه كمتر به آن اشاره شده است.

بودا و بطور كلي مكتب بوديسم گرچه با فلسفه چندان انس و الفتي ندارد، در عين حال مبتني بر يك سلسله آموزه هاي فلسفي / عرفاني بوده كه دقت منطقي و نظم فلسفي خاصي بر آن حاكم است. ساختار استنتاجي و عل‍ٌي نظام فكري بوديسم ، دليلي بر اين مدعاست.

در شعر بيدل مفاهيم عرفاني – فلسفي فراواني ديده مي شود كه مناسبتي تام با انديشيده هاي بودايي و هندويي دارد.  بر مبناي تعاليم مندرج و مكتوب در نظام فلسفي جوگيان هند، امكان نيل به ذات مطلق از شش جهت معرفي و توصيف شده است. اين شش جهت عبارتند از :

اشتغال به حبس نفس، ضبط حواس يا تجرد از عالم  محسوسات،  تفكر و مراقبه ، تمركز نيروي معنوي، حصول يقين و نهايتا امحاي كامل در ذات مطلق .در شعر بيدل تركيب شش جهت بارها به كار رفته است :

قفس از شش جهت باز است، اما ساز وحشت كو؟

                                                    من وآن بي پرو بالي كه نتوان كرد آزادم

ويا :

شش جهت راه من ،از گرد تظلم بسته شد

                                                      بر در دل مي برم از مطلب ناياب، داد

بعيد است كه مقصود بيدل صرفا اشاره به شش جهت جغرافيايي باشد و پسزمينه هاي متافيزيكي را مورد غفلت قرار داده باشد.يا با دقت در اين بيت :

شش جهت مطلع خورشيد وسيه روزي چند

                                                       سايه  پرورد  قفاي  مژه  خفاشند

مي توان دريافت كه بيدل نيز به شش جهت وصول به خورشيد حقيقت و رهايي مي انديشيد نه صرفا آفتاب آسمان.

هم چنين ، بيدل تركيب " نفس دزديدن " را بارها به كار برده و مقصود وي ضبط و تزكيه نفس بوده است.

حاصل از هستي موهوم نفس دزديدن

                                            اين قدر بود كه از آينه احسان كرديم

نفس دزديدن را هم مي توان با  "حبس نفس" و هم با " تمركز نيروي معنوي" در مكتب فوق الذكر قياس كرد.

اشاره به تغير و ناپايداري اشيا‍ء از انديشه هاي بوداست :

 نفس عالمي دارد اما چه حاصل                    دو دم بيش پرواز بسمل نماند

در اين دو بيت هم مي توان بوضوح ردپاي انديشه هاي بودا را جستجو كرد :

 نشان گير از گرد عنقا سراغم                         به آن نقش پايي كه در گل نماند

برد شوق اگر لذت نارسيدن                           اقامت در آغوش منزل نماند

به نظر نگارنده ، مفاهيمي از قبيل هيچ ، عدم ،حيرت و مفاهيم مشابه را مي توان نتيجۀ اثرپذيري بيدل از انديشه هاي مطرح در مكاتب معنوي هند دانست نه چنان كه برخي از ماترياليست ها مي پندارند ، معلول نگاه نيهيليستي و هيچ انگارانۀ بيدل !

 ذكر اين نكته نيز ضروري است كه در عين حال كه بوديسم و هندوييسم، تاثير انكار ناپذيري بر شعر و انديشۀ بيدل داشته ، اما در نهايت ،شهود و استنتاجات عرفاني و بينش وي ، مبتني بر آموزه هاي عرفان توحيدي است نه "همه خدا انگاري" و نظام چند خدايي شرقي.

نكتۀ مهم  ديگري كه در درك شعر بيدل بايد مورد توجه واقع شود قرائت هرمنوتیکی و درک چند بعدی از شعر بیدل است؛ دليل اين امر نيز واضح است ؛بیدل به شهادت آثارش از معدود شاعرانی است که اندیشه هايش در لایه های متعدد و متنوع معنایی، پیچیده  و پنهان شده است و فهم ابعاد شعر وي بدون توجه به اين نكته امكان ناپذير خواهد بود.

شعر بيدل را بايد بارها و بارها خواند چرا كه در هر بار خواندن معنايي ديگر را متجلي نموده و مشام مخاطب را از عطر شگفت و غريبي كه گويي از بهارهاي گمشده در پرده هاي غيب وزيده است سرشار مي سازد .